ساعدنیوز: کان **جشن فَخشَنکام** أحد الأعیاد المنسیه فی إیران القدیمه، وکان یُقام تکریمًا لنهر **أوکسوس**، المعروف الیوم باسم **نهر آموداریا**.
بحسب موقعیت «ساعدنیوز»، در دوران باستان ایران جشن‌ها و آیین‌های گوناگونی در زمان‌های مشخص و با اهدافی ویژه برگزار می‌شد. متأسفانه بسیاری از این جشن‌های باستانی به‌تدریج به فراموشی سپرده شده‌اند. یکی از این آیین‌ها «جشن وخش‌نام» بود که در بزرگداشت رود وخش یا آمودریا، یکی از بزرگ‌ترین رودهای سرزمین‌های ایرانی، برگزار می‌شد. این جشن به‌طور سنتی در اول مارس، برابر با دهم اسفند، گرامی داشته می‌شد.
جشن وخش‌نام برای پاسداشت رود وخش یا آمودریا برگزار می‌شد؛ رودی که در میان رودهای بزرگ قلمروهای ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشت. نام این جشن از «وخش» گرفته شده است؛ یکی از بزرگ‌ترین شاخه‌های رود آمودریا.
به گفته ابوریحان بیرونی، «وخش‌نام» به‌عنوان «فرشته آمودریا» شناخته می‌شد و باور بر این بود که این مفهوم با «آناهیتا»، ایزدبانوی باستانی ایرانی مرتبط با آب، ارتباط دارد.
در آسیای مرکزی، به‌ویژه در قرقیزستان و تاجیکستان، رودی به نام وخش وجود دارد که با نام «سرخ‌آب» نیز شناخته می‌شود. این رود در نهایت به آمودریا می‌پیوندد.
از دیدگاه زبان‌شناسی، گفته می‌شود نام «وخش» در شکل‌گیری نام «اکسوس» نقش داشته است؛ نام لاتینی که برای آمودریا به کار می‌رفت.
رود وخش یکی از مهم‌ترین رودهای تاجیکستان به شمار می‌رود. حوضه آبریز آن حدود 32٬150 کیلومتر مربع وسعت دارد و این رود در داخل تاجیکستان حدود 524 کیلومتر امتداد یافته است. سرچشمه‌های آن در قرقیزستان قرار دارند و میانگین دبی آن حدود 631 مترمکعب در ثانیه است.
چندین تأسیسات برق‌آبی در امتداد این رود ساخته شده‌اند که از جمله آنها می‌توان به نیروگاه‌های سنگتوده 1 و سنگتوده 2 اشاره کرد.
بزرگراه دوشنبه–چنک از دره رود وخش عبور می‌کند. شهرهایی مانند قرغان‌تپه، نورک و سربند نیز در نزدیکی این رود قرار دارند. در نزدیکی محل پیوستن رود وخش به آمودریا، منطقه حفاظت‌شده حیات‌وحش «بیشه پالنغون» نیز واقع شده است.
وخش به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین شاخه‌های آمودریا، حدود 524 کیلومتر از بخش شرقی رشته‌کوه آلای جریان دارد و حوضه آبریز آن حدود 39٬100 کیلومتر مربع وسعت دارد.
برخی از شاخه‌های اصلی آن از کوهستان‌های فراتر از آلای سرچشمه می‌گیرند و در طول مسیر با نام‌های مختلفی شناخته می‌شوند که «قزل‌سو» یکی از آنهاست. شاخه‌های دیگری نیز به این سامانه رودخانه‌ای می‌پیوندند؛ از جمله رود «مُکسو» که از بخش شمال‌شرقی پامیر سرچشمه می‌گیرد. پیوستن این رودها در نهایت به شکل‌گیری رود وخش کمک می‌کند و وخش سپس به آمودریا می‌ریزد.
رود وخش از مهم‌ترین منابع آبی تاجیکستان است. از آب آن به‌طور گسترده برای آبیاری زمین‌های کشاورزی، به‌ویژه مزارع پنبه، استفاده می‌شود و این رود همچنین نقشی اساسی در تولید برق‌آبی کشور دارد.
رودهای وخش و پنج در مجموع بیش از 75 درصد ظرفیت بالقوه برق‌آبی تاجیکستان را در خود جای داده‌اند؛ ازاین‌رو وخش اهمیت بسیار زیادی برای منابع انرژی این کشور دارد.
بیشترین میزان آب رود وخش در ماه‌های ژوئن و ژوئیه مشاهده می‌شود؛ زمانی که ذوب برف و یخچال‌های طبیعی موجب افزایش جریان آب می‌شود. در این دوره، دبی رودخانه می‌تواند به حدود 836 مترمکعب در ثانیه برسد و بخش قابل‌توجهی از جریان سالانه آن را تشکیل دهد.
کمترین سطح آب رود وخش معمولاً در ماه‌های دسامبر، ژانویه، فوریه و مارس مشاهده می‌شود.
جشن وخش‌نام که در گذشته با بزرگداشت این رود بزرگ ارتباط داشت، نمونه‌ای از سنت‌های کهن است که در آن طبیعت و به‌ویژه آب، جایگاهی مهم در فرهنگ و باورهای معنوی داشت. امروزه این جشن تا حد زیادی به فراموشی سپرده شده است، اما خود رود وخش همچنان یکی از عناصر مهم جغرافیایی، فرهنگی، کشاورزی و اقتصادی آسیای مرکزی محسوب می‌شود.
